სამოქალაქო საზოგადოება და საზოგადოება
საზოგადოებრივი ორგანიზაციების ვებპორტალი გთავაზობთ ინტერვიუს ჟურნალისტ ზვიად ქორიძესთან. რა განსხვავებაა სამოქალაქო საზოგადოებასა და საზოგადოებას შორის, რატომ არის აუცილებელი ქვეყანაში ძლიერი სამოქალაქო საზოგადოების არსებობა, რა როლი მიუძღვით ყოველივეში საზოგადოებრივ ორგანიზაციებს – ეს ინტერვიუს მთავარი საკითხებია.
ესაუბრა ლალი შალვაშვილი, სექტემბერი 2014

საუბარი დავიწყოთ ტერმინით „სამოქალაქო საზოგადოება", საქართველოში ხშირ შემთხვევაში მას საზოგადოებრივ, ანუ არასამთავრობო სექტორთან აიგივებენ, თუმცა ზოჯერ ფართო გაგებასაც უძებნიან... თქვენი აზრით, რა არის სამოქალაქო საზოგადოება?

ზვიად ქორიძე
– სამოქალაქო საზოგადოება ფართო აუდიტორიას მოიცავს – მოქალაქეებს, განსაკუთრებით აქტიურ მოქალაქეებს, რომელთაც შეუძლიათ სხვადასხვა მოძრაობაში ჩაერთონ, გამოხატონ საკუთარი შეხედულებები, მოსაზრებები სხვადასხვა თემასა თუ საკითხზე. რაც შეეხება არასამთავრობო ორგანიზაციებს, ანუ საზოგადოებრივ ორგანიზაციებს – ეს არის სტრუქტურიზებული ფორმა ამ საზოგადოებრივი მოძრაობებისა. არასამთავრობო ორგანიზაციებიც საკმაოდ ბევრნაირია – ისინი იქმნება სხვადასხვა კონკრეტული ნიშნით. არასამთავრობო სექტორის ნაწილი შეიძლება იყოს სამოქალაქო საზოგადოების ნაწილი. ჩემი აზრით, სამოქალაქო საზოგადოება არის ღირებულებათა სისტემა და არა მხოლოდ სტრუქტურიზებული ორგანიზაციები. სამოქალაქო საზოგადოება არის მოქალაქეთა ერთობა, მოქალაქე კი მაშინ შედგება, როცა ის ლიბერალური ღირებულების მატარებელია და მასზე დგას სახელმწიფოს განვითარება. აქტიური მოქალაქე შეიძლება იყოს ჩართული პოლიტიკურ მოძრაობაში, რელიგიურ ორგანიზაციაში და ასე შემდეგ, მაგრამ ეს არ არის მოქალაქეობის კლასიკური გაგება. ჩემი აზრით, „მოქალაქეობა" არის ღირებულებათა სისტემა, რომელიც სამოქალაქო ღირებულებებს ეფუძნება. რა არის სამოქალაქო ღირებულება? ეს არის თანასწორობის იდეა, კონკურენციის იდეა, ეს არის ინოვაციური მიდგომები ყველაფრის მიმართ, კანონის უზენაესობის პრინციპი. თანასწორობის იდეა უფრო მეტია, ვიდრე ადამიანის უფლებებისთვის ბრძოლა. თუ ეს ყველაფერი არის მისაღები ადამიანისთვის, მაშინ ის არის მოქალაქე. წინააღმდეგ შემთხვევაში, ის, რა თქმა უნდა, იქნება სახელმწიფოს მოქალაქე, მაგრამ ვერ იქნება ისეთი მოქალაქე, რასაც სიტყვა „მოქალაქეში" ვგულისხმობ. ჩვენ ვიყავით საბჭოთა კავშირის მოქალაქეები, მაგრამ მოქალაქე საბჭოთა კავშირში იყო ძალიან ცოტა. დღეს საქართველოში მოქალაქე იმ გაგებით, რაზეც ზემოთ ვსაუბრობდი, უფრო მეტია, ვიდრე საბჭოთა საქართველოს პირობებში, მაგრამ არც იმდენად ბევრი, რომ სამოქალაქო საზოგადოება იყოს ძლიერი საქართველოში.

მაგალითად, თუ ქმნი არასამთავრობო ორგანიზაციას, რომ თქვა „არა მარიხუანას" და გაქვს მიდგომა, რომ ეს არის კრიმინალი და მავნე ჩვევა, ამას არასამთავრობოს შექმნა არ სჭირდება, ამას მთავრობა ისედაც აკეთებს და შენი პოზიცია მთავრობის პოზიციას ემთხვევა. მთავრობა კი ყოველთვის არის რეპრესიული მექანიზმის მატარებელი. მას ყოველთვის უჭირს ბალანსის დაცვა თავისუფალ საზოგადოებასა და სახელმწიფოს შორის და ის ყოველთვის იხრება სახელმწიფოსკენ. იშვიათად თუ ნახავთ მთავრობას, რომელიც საზოგადოების პარტნიორია, ასეთი ჩვენს ეპოქაში სამხრეთ აფრიკასა და ჩეხეთში იყო. დემოკრატიულ ქვეყნებშიც კი, მთავრობა ხანდახან რეპრესიულ საცეცებს აჩენს, იქ სამოქალაქო საზოგადოებაა ძლიერია და მას წინააღმდგობას ვეღარ უწევს მთავრობა. ისეთ ქვეყნებში კი, სადაც სამოქალაქო საზოგადოება სუსტია, მთავრობა ძლიერია და რეპრესიულ მექანიზმებს იყენებს. ამ შემთხვევაში არასამთავრობო ორგანიზაციის დამატებით შექმნა იმისთვის, რომ მთავრობის პოზიცია გააძლიერო, სასაცილოდ მიმაჩნია. 90–იან წლებში ხშირად ვსაუბრობდით, რომ ყველაზე სტრუქტურიზებული არასამთავრობო ორგანიზაცია არის მრევლი, მაგრამ მას სამოქალაქო ღირებულებებთან და სამოქალაქო საზოგადოებასთან არაფერი აკავშირებს. სამოქალაქო საზოგადოება, განსაკუთრებით ტრანსფორმაციის პერიოდში, არის მცირე და მას ყველა უპირისპირდება, ძალიან მნიშვნელოვანია მისი გაძლიერება. ამ მიმართულებით კი მნიშვნელოვანია: პირველი – რამდენად დიდია სამოქალაქო ცნობიერების ბაზისი, მეორე – რამდენად დიდია სამოქალაქო საზოგადოების ისტორიული მემკვიდრეობა ქვეყანაში და მესამე - რამდენად ძლიერები არიან სამოქალაქო საზოგადოების ერთეული წარმომადგენლები, რომელთაც შეუძლიათ პროექცია გამოიწვიონ და დავუშვათ ერთმა თავის ადგილას მოიყვანოს 10, 100 ისეთივე ღირებულებებით მდიდარი მოქალაქე.

თქვენი შეფასება – როგორია სამოქალაქო საზოგადოება საქართველოში?

ზვიად ქორიძე
– დავიწყოთ საბჭოთა კავშირის ტრანსფორმაციის დროიდან, თუ იმას გავითვალისწინებთ, რომ არანაირი ღირებულებათა სისტემა არ არსებობდა საბჭოთა კავშირში, ბუნებრივია, შეიძლება ამ საკითხზე ვინმემ იკამათოს, მაგრამ მე მიმაჩნია, რომ საბჭოთა კავშირის დაშლის შედეგად წარმოშობილ პროდუქტს არ შეიძლება ჰქონოდა რაღაც სამოქალაქო ხერხემალი. ძალიან ცოტა რამ იყო, საიდანაც შეიძლება წამოსულიყო სამოქალაქო ცნობიერება. უპირველესად ეს იყო ჩვენი ისტორიული ბაზისი, მაგალითად, ის ლიბერალური მემკვიდრეობა, რომელიც ამ ქვეყანაში იყო, სწორად უნდა ყოფილიყო წაკითხული და გააზრებული. ვგულისხმობ სულხან–საბას, ვახტანგ მეექვსეს, გურამიშვილს, ბარათაშვილს, ილია ჭვაჭავაძეს, ვაჟა ფშაველას, დავით კლიდიაშვილს და სხვების შემოქმედებას. ეს დიდი, უზარმაზარი ლიბერალური ბაზისია, რომლიდანაც შეიძლება თავისუფლად წამოსულიყო სამოქალაქო საზოგადოებრივი მოძრაობა და შექმნილიყო კარგი ბაზისი თანამედროვე, უკვე 21–ე საუკუნის მოქალაქისთვის. ჩემი აზრით, სამოქალაქო ცნობიერების ისტორიის შემქმნელები ვერ მოხვდნენ საზოგადოების ინტერესის სფეროში, ანუ სწორად არ იყო საზოგადოება ინფორმირებული და არ დაიწყო მათი მემკვიდრეობის კრიტიკული ანალიზი და პრაქტიკულად კლიშეებად ჩამოყალიბდა ამ ადამიანების სახელები. ამის კლასიკური მაგალითია ილია ჭავჭავაძის შერაცხვა წმინდანად 1987 წელს, რითაც პრაქტიკულად ილია ჭავჭავაძე, რომელიც არა მხოლოდ თავისი თანამედროვეობის, არამედ დღევანდელობისთვისაც მისაბაძი ლიბერალ–დემოკრატია, აღმოჩნდა საკრალიზებული. დაიხურა ილია ჭავჭავაძე, რადგან მისი, როგორც სამოქალაქო ღირებულების მატარებელი ადამიანის კითხვა აღარ შეიძლება, ის წმინდანია.

ანუ თვლით, რომ ილიას შემოქმედებისადმი კრიტიკული მიდგომა და ანალიზი დაუშვებელია?

ზვიად ქორიძე
– კრიტიკა დაუშვებელი იყო. ნელ–ნელა იმძლავრა კლერიკალურმა ძალებმა ილია ჭავჭავაძისგან დატოვეს მხოლოდ ხატი. ეს ხატი ცალკე აღებული არაფერს არ იძლევა, გარდა იმ სამი სიტყვისა, რომელიც გაჩნდა ყველგან – ენა, მამული, სარწმუნეობა. ენა, მამული, სარწმუნეობა – სწორედაც სამოქალაქო ღირებულებებია, ოღონდ იმ კონტექსტში, რომელშიც ილია ჭავჭავაძე ამბობდა, მაგრამ ცალკე, კონტექსტის გარეშე, ყველა შენობაზე მიწერილი ეს სამი სიტყვა არის ანტისამოქალაქო ცნობიერების მატარებელი, ფსევდოპატრიოტული და ხშირ შემთხვევაში ფაშისტური. ასეთი ლოზუნგები ჭარბობდა ზუსტად 80–იანი წლების ბოლოს და გაჩნდა სამოქალაქო ცნობიერების გააზრების დეფიციტი. 80–იანი წლების ბოლოს ძალიან აქტიური იყო მერაბ მამარდაშვილი, რომელმაც ზუსტად შემოიტანა სამოქალაქო ცნობიერების განზომილება: არა პატრიოტიზმი, არამედ მოქალაქეობა, არა რელიგიური ფანატიზმი, არამედ მიახლოება ჭეშმარიტებასთან. ამიტომაც იყო, რომ პოლიტიკურმა კლასმა და საზოგადოებამ ვერ გაიგო და უფრო მეტიც, არც გაიგო მერაბ მამარდაშვილის ახსნა ჭეშმარიტებისა – თუ რატომ არის ჭეშმარიტება სამშობლოზე მეტი. ზუსტად მაშინ მოხდა საზოგადოებრივ ჯგუფებად დაყოფა. მაშინ გაჩნდნენ ძლიერი კლერიკალური, ფსევდოპატრიოტული ჯგუფები. მაშინ ქართული პოლიტიკური დღის წესრიგი მთლიანად განისაზღვრა ფსევდოპატრიოტული, ხშირ შემთხვევაში ფაშისტური შინაარსით. სხვათა შორის, ეს დღემდე ძალაშია. დღეს საქართველოში ლიბერალური პოლიტიკური ძალების დეფიციტია და გვყავს ეგრეთ წოდებული პატრიოტული ძალები, რომლებიც ადვილად ახერხებენ საზოგადოების დაბანგვას, პატრიოტული ლოზუნგი არ ითხოვს ფიქრს, აზროვნებას, არის საკმაოდ მიტინგური. ერთხელ მერაბ მამარდაშვილმა თქვა – მიტინგი იმიტომ კი არ არის ცუდი, რომ ბევრი ხალხი იკრიბება, არამედ იმიტომ, რომ აზროვნების აქტი არ დგება – აკეთებ იმას, რასაც აკეთებს ყველა. მიტინგზე თანამოაზრეები იკრიბებიან ან თანამოაზრეებს ეძებ, მაგრამ ჩვენ შემთხვევაში ეს არ ხდებოდა. რამაც საზოგადოების ყველა სეგმენტის სამოქალაქო ღირებულებისგან გამოფიტვა გამოიწვია და დღეს სიტყვები: „სამოქალაქო აზროვნება", „სამოქალაქო ცნობიერება", „ლიბერალიზმი" არის საგინებელი სიტყვები საქართველოში. იმ ადამიანებმა და ინსტიტუციებმა, რომლებიც დაინტერესებულნი იყვნენ, რომ საქართველოში სამოქალაქო საზოგადოება არ განვითარებულიყო, ყველაფერი გააკეთეს, რათა დანგრეულიყო სამოქალაქო ცნობიერების „ბეგრაუნდი" საქართველოში. წესით და რიგით, ამ „ბეგრაუნდის" საზოგადოება არ უნდა მისულიყო სამოქალაქო ომამდე.

დავაზუსტებ – გულისხმობთ 90–იან წლების დასაწყისში განვითარებულ მოვლენებს?

ზვიად ქორიძე
– დიახ. ჩვენ რომ გადავხედოთ მსოფლიოს დიდ ან პატარა ქვეყნებს, სამოქალაქო ომი ყველას აქვს გადატანილი, ოღონდ სამოქალაქო ომები სწორედ ღირებულებებისთვის ხდებოდა. თუ ამერიკის შეერთებული შტატების სამოქალაქო ომს შევხედავთ – იმ დროს პოლარიზებული იყო საზოგადოება და წყალგამყოფი კითხვა იყო – დარჩეს თუ არა მონობა. საზოგადოების ერთი ნაწილი ამბობდა, რომ მონობა უნდა ყოფილიყო, მეორე კი ეწინააღმდეგებოდა. ჩრდილოეთისა და სამხრეთის დაპირისპირება ძალიან სწორად გაიგო პრეზიდენტმა ლინკოლნმა და სწორედ ის აქტი გამოსცა, რომლითაც ზუსტად იცოდა, რომ სამოქალაქო ომსაც გამოიწვევდა ქვეყანაში და ასევე გამოიწვევდა მის მკვლელობასაც. ის წავიდა ამ ნაბიჯზე. მოხდა სამოქალაქო ომი, რომლის შემდეგაც ამერიკის შეერთებულმა შტატებმა უარი თქვა მონობაზე, რითაც ქვეყანას ახალი სტიმული გაუჩნდა, რადგან უპირატესობა მიანიჭა სამოქალაქო ღირებულებას. ჩვენ რისთვის ვიბრძოდით 1991–1992 წლებში? რა იყო ის სამოქალაქო ღირებულება, რომლის გამო ომი ღირდა? არაფერი. აღმოჩნდა, რომ არსებითი იყო პოლიტიკური კონტექსტის შეცვლა – ერთი პოლიტიკური ძალა შეიცვალა მეორეთი.

თქვენი აზრით, როცა საზოგადოებას ესაუბრები ლოზუნგებით, მართვა ადვილია? და სად არის ამ დროს სამოქალაქო საზოგადოება?

ზვიად ქორიძე
– როცა საზოგადოებას ესაუბრები, მარტივია, მაგრამ როდესაც სამოქალაქო საზოგადოებას ესაუბრები, რომელსაც ღირებულებები აქვს – ძნელია. სამოქალაქო საზოგადოების ელემენტებისთვის მიუღებელი იყო ექსპანსიონისტური, აგრესიული პოლიტიკა ოსების, სხვა ეთნიკური უმცირესობების მიმართ, მიუღებელი იყო ედუარდ შევარდნაძის აფხაზური პოლიტიკა, რომელიც იყო დამღუპველი, მიუღებელი იყო სააკაშვილის აგრესიული პოლიტიკა. თუ დავაკვირდებით, სამივე პრეზიდენტმა აწარმოა ომი, სამივე მათგანი დამარცხდა ამ ომში. კითხვები ჩნდება – ეს პრეზიდენტები ომობდნენ იმისთვის, რომ საკუთარი პოლიტიკური კულტურა უფრო მაღალ დონეზე ვერ აიყვანეს, თუ ისინი ხარკს უხდიდნენ საზოგადოების, და არა სამოქალაქო საზოგადოების, განწყობას? მგონია, რომ, ისინი ზუსტად ელექტორალურად თვლიდნენ და ზომავდნენ, რა თქმა უნდა, ომი, დაფუძნებული ფაშისტურ, ურაპატრიოტულ რიტორიკაზე, ყოველთვის მეტ ამომრჩეველს მიიყვანს არჩევნებზე. 1991 წლის საპრეზიდენტო არჩევნებიც ომის ფონზე წაიყვანა ზვიად გამსახურდიამ, 1992 წლის საპარლამენტო არჩევნებიც ომის ფონზე ზარზეიმით ჩაატარა ედუარდ შევარდნაძემ და 2008 წლის გაყალბებული არჩევნების ლეგიტიმაციის ერთადერთი გზა მიხეილ სააკაშვილმა ომში დაინახა. ომი იყო ქართული პოლიტიკური ელიტის ერთ–ერთი მთავარი არსენალი. სამოქალაქო საზოგადოება ამას არ იღებს.

მიუხედავად იმისა, რომ სიკვდილით დასჯა აიკრძალა საქართველოში, 25-წლიან ისტორიას თუ გადავხედავთ, არ მახსენდება რაიმე სერიოზული სახალხო მოძრაობა ამ მიმართულებით. ეს გავაკეთეთ იმიტომ, რომ ევროსაბჭოს ერთ–ერთი მოთხოვნა იყო და შეიცვალა ნორმა. ამიტომაა, საზოგადოება დღეს, ხშირად საუბრობს, რომ სასჯელის ეს ნორმა უნდა დაბრუნდეს და არ საუბრობს იმაზე, დანაშაული რომ ხდება, ეს საზოგადოების პრობლემაა. ყოველთვის მომყავს ბრეივიკის ისტორია, მართლა გაუგონარი მასშტაბის ტრაგედია დატრიალდა და მთელი ევროპა იყო შეძრული. ჩემთვის შოკისმომგვრელი იყო, როდესაც ნორვეგიის პრემიერმა, იმავე საღამოს, თავის პირველ საჯარო მიმართვაში განაცხადა: ჩვენ ამ ყველაფერს უნდა დავუპირისპიროთ მეტი დემოკრატია. ამით განსხვავდება სამოქალაქო საზოგადოება ზოგადად საზოგადოებისგან. სტუდენტებს ხშირად ვეკითხები, თუ იციან პირველად რაზე ისაუბრა რუსეთის დუმაში არჩეულმა ილია ჭავჭავაძემ 1906 წელს და რა დისკუსიას დაუდო სათავე მან რუსეთის სათათბიროში? ეს იყო სიკვდილით დასჯის გაუქმება იმპერიაში. ილია იყო ლიბერალი, მან ზუსტად იცოდა, ეს რას ნიშნავს. როცა ამას იაზრებ და იზიარებ, შენთვის მიუღებელია ნულოვანი ტოლერანტობა, ისევე როგორც მიუღებელია პოლიციური ანარქია, იმიტომ რომ, როცა სამოქალაქო საზოგადოება ძლიერია, იგი თვითონ არეგულირებს ბევრ რამეს და აწესებს მეტ კონტროლს მთავრობაზე.

ახლა როგორი სამოქალაქო საზოგადოება გვყავს? დამოუკიდებლობის ისტორიის მანძილზე, როდის იყო ის ძლიერი?

ზვიად ქორიძე
– ჩვენი სამოქალაქო საზოგადოების პრობლემა იმთავითვე იყო ის, რომ იკეტებოდა საკუთარ თავში. ანუ ერთგვარ თვითკმაყოფილებას იღებდა იმის გამო, რომ ამ ღირებულებებს პატივს სცემდა, ამ ღირებულებებით საუბრობდა და მერე გარკვეული მონოპოლია უჩნდებოდა მასზე. მიმაჩნია, რომ რაც უფრო გახსნილი იქნება და ხშირად შეხვედებიან სამოქალაქო საზოგადოების წარმომადგენლები საზოგადოების სხვა ჯგუფებს, არ მოერიდებიან პოლემიკას, კამათს, დიალოგს, მით უფრო გაიზრდება სამოქალაქო საზოგადოების ღირებულებათა მატარებელ ადამიანთა რაოდენობა. ეს ძალიან მნიშვნელოვანია. 90–იანი წლების შუახანებში სამოქალაქო საზოგადოების წარმომადგენლებმა დაიწყეს სტრუქტურირება არასამთავრობო ორგანიზაციების ფორმით. მათ უფრო მეტი ინფორმაცია, ღირებულებათა ერთობა ჰქონდათ, მართალია ცოტანი იყვნენ, მაგრამ შეძლეს არასამთავრობო ორგანიზაციების ჩამოყალიბება, რომლის ფუნდამენტი იყო ღირებულებები. იმ პერიოდში არ იყო არასამთავრობოების მიმართ ნეგატიური დამოკიდებულება, იგი 2000–იან წლებში გაჩნდა, რადგან დანარჩენმა საზოგადოებამ აღიქვა ისინი, როგორც მასთან დაპირისპირებული ჯგუფი.

ანუ ღირებულებათა კონფლიქტმა შეცვალა არასამთავრობო ორგანიზაციების მიმართ განწყობა? მხოლოდ ეს იყო მიზეზი თუ სხვა ფაქტორებიც არსებობს?

ზვიად ქორიძე
– ძირითადი ეს არის, რადგან საზოგადოებას არ ჰქონდა ღირებულებათა ერთობა, იდენტობა ამ ჯგუფებთან. ეს არის მთავარი პრობლემა, არასამთავრობოები საუბრობდნენ ბევრ პოპულარულ თუ არაპოპულარულ თემაზე და დანარჩენ საზოგადოებას უჭირდა მათი მიდგომების გაგება, უჭირდა გააზრება, დათანხმება. ამ დაპირისპირებამ შეიძინა ფორმა, რომ არასამთავრობოები გრანტიჭამიები, სოროსელები არიან. სოროსი იყო პირველი, ვინც შეუწყო ხელი საქართველოში ფილანტროპიული ფონდის ჩამოყალიბებას, რათა სამოქალაქო ცნობიერება განვითარებულიყო. ჯორჯ სოროსი, ქართული პრეფეოდალური ღირებულებების საზოგადოებისთვის ერთ–ერთი სერიოზული მტერი გახდა, იმიტომ რომ ის ეხმარებოდა ადამიანებს, რომლებსაც საზოგადოებისგან განსხვავებული ხედვები ჰქონდათ.

მოდით ვისაუბრობთ საზოგადოებრივი, ანუ არასამთავრობო ორგანიზაციების შესახებ. როგორია მათი როლი სამოქალაქო ღირებულებების დამკვიდრებაში... მართალია მათი რაოდენობაც დიდია და სხვადასხვა ტიპის ორგანიზაციები არიან და შეფასება ძნელია, თუმცა თქვენ გქონდათ საშუალება გარედანაც გედევნებინათ თვალი და არასამთავრობო სექტორშიც გემუშავათ... რას მიაღწიეს და რას ვერ მიაღწიეს თქვენი აზრით?

ზვიად ქორიძე
– დღეს საზოგადოებრივი სექტორი არის ძალიან ფართო, მრავალპლასტიანი, უკვე ყველას შეუძლია არასამთავრობო ორგანიზაციის შექმნა და მათი რაოდენობა უკვე ასცდა ათასებს. დღეს ეს მარტივია, შეგიძლია რეგისტრაციაც არ გააკეთო და არარეგისტრირებული ორგანიზაცია გქონდეს. მაგრამ ამ სიმარტივეს, ადამიანებმა, რომლებიც არ არიან სამოქალაქო საზოგადოების გაძლიერებით დაინტერესებულნი, გარკვეული ტაქტიკა დაუპირისპირეს.

რას გულისხმობს ეს ტაქტიკა?

ზვიად ქორიძე
– ერთი მხრივ ჩამოყალიბდა მიდგომა, რომ არასამთავრობო ორგანიზაციით სხვა არასამთავრობო ორგანიზაციას უნდა დაუპირისპირდე. მეორე მხრივ, არასამთავრობო ორგანიზაციები გრანტის მოსაზიდად კარგი ფორმაა, მერე რა რომ მათი შეხედულებით ჯორჯ სოროსი ცუდი კაცია, აიღებს გრანტს და გააკეთებს იმას რაც უნდა. ყველაზე მთავარი გვავიწყდება ამ დროს – ნებისმიერი ევროპული, ამერიკული ფონდების ინტერესი არის არა მხოლოდ არასამთავრობოებისთვის გრანტის მიცემა, არამედ სამოქალაქო საზოგადოების გაძლიერება.

მართალია ჯორჯ სოროსის კაპიტალბრუნვას უფრო დიდი მასშტაბი აქვს, ვიდრე ბიძინა ივანიშვილისას, მაგრამ საქართველოს მასშტაბით, ბიძინა ივანიშვილს უფრო მეტი ფული აქვს. თუ გადავავლებთ თვალს მონაცემებს, 15 წლის განმავლობაში ბიძინა ივანიშვილმა მილიარდზე მეტი დახარჯა, ჯორჯ სოროსს არ დაუხარჯავს მილიარდი დოლარი. მაშინ რატომ არ იყო ეფექტური ბიძინა ივანიშვილის დახარჯული ერთი მილიარდი? ელექტორალური თვალსაზრისით, ის იყო მომგებიანი. იმ ადამიანებმა, ვინც მიიღო ფული, კრიტიკულ დროს მხარი დაუჭირეს ბიძინა ივანიშვილს და პოლიტიკური დივიდენდი დაუბრუნეს. ამას კი სამოქალაქო საზოგადოება არ გაუძლიერებია ქვეყანაში. შეიძლება კონკრეტულ მსახიობს, მწერალს, რეჟისორს უზრუნველი გარემო შეექმნა მატერიალური თვალსაზრისით, მაგრამ ამ ფორმით ფულის მიცემამ მათი შრომისნაყოფიერება არ გაზარდა, პირიქით, უფრო შეასუსტა და უფრო შეანელა. ამიტომ ბიძინა ივანიშვილი ამ ფულით იყო ქველმოქმედი და არა ფილანტროპი. სწორედ ამით განსხვავდება ის სოროსისგან.

ფილანტროპიის ერთ–ერთი კარგი ნიმუშია რობერტ ბოშის საქმიანობა. იგი ერთ–ერთი სერიოზული მეწარმეა მსოფლიოში, რომლის პროდუქციასაც ძალიან კარგად იყენებს ქართველი მომხმარებელიც. ის თავისი მოგების 90 პროცენტს ფილანტროპიაში დებს – განათლებაში, მეცნიერებაში, სამოქალაქო სექტორის განვითარებაში, ეკოლოგიაში. იგი იმიტომ დებს ფულს, რომ სამოქალაქო საზოგადოება გაძლიერდეს, რადგან თუ სამოქალაქო საზოგადოება ძლიერი იქნება და დომინანტი მთელ საზოგადოებაში, მაშინ საზოგადოება იქნება ძლიერი. ძლიერი საზოგადოება ეს არის მქონებელი, მომთხოვნი, მკეთებელი საზოგადოება. შესაბამისად, ასეთი საზოგადოება თვითონ იქნება ბოშის პროდუქციის მწარმოებელიც, მომხმარებელიც. ანუ ის საკითხს გლობალურად უყურებს. თუ დავაკვირდებით ფილანტროპებს ევროპასა და ამერიკაში – ისინი ბიზნესმენები არიან. ისინი არ უყურებენ კონკრეტულ მოგებას დღეს, ისინი ფიქრობენ იმაზე, რომ მისი ბიზნესი მისი სიცოცხლით არ მთავრდება, მისი შვილი, შვილიშვილი აგრძელებს და ეს სახალხო სიმდიდრეა. შესაბამისად, სახალხო სიმდიდრეს აძლიერებენ ის ადამიანები, რომლებიც სამოქალაქო სივრცეში არიან. ამიტომ დებენ ფულს. თუ დავაკვირდებით ილია ჭავჭავაძის ბიზნესმოდელებს – ის სწორედ ფილანტროპი იყო. ილია ჭავჭავაძე გაჭირვებულებს არ ურიგებდა ფულს, ის ფილანტროპიულ იდეებს ქმნიდა, ამიტომ იყო ის დიდი.

თქვენი მოსაზრებით გარკვეული არასამთავრობო ორგანიზაციების ნაწილი ასე ვთქვათ, ხელოვნურად იქმნება, მათ გავლენაზეც ისაუბრეთ. როგორია სხვა ორგანიზაციების გავლენა საზოგადოებასა და ხელისუფლებაზე?

ზვიად ქორიძე
– ისევე როგორც საზოგადოებაზე, მთავრობაზეც გავლენას ახდენს სამოქალაქო საზოგადოება, რადგან მას ყველაზე მთავარი ბერკეტი აქვს – სამოქალაქო ღირებულებები, რომელიც ავითარებს ქვეყანას. განსაკუთრებით ძლიერი უნდა იყოს სამოქალაქო საზოგადოება, როდესაც ხელისუფლების სამოქალაქო პოზიცია სუსტია. როდესაც მთავრობა უფრო მეტად არის ორიენტირებული, რომ არჩევნებზე მეტი ხმა მოიპოვოს და მზად არის ფსევდოპატრიოტული ლოზუნგები ხშირად იმეორეს, ამ დროს სამოქალაქო საზოგადოება უნდა აქტიურდებოდეს. მაგალითად ძალიან სუსტი იყო სამოქალაქო საზოგადოება მაშინ, როცა ანტიდისკრიმინაციულ კანონს იხილავდნენ. სუსტი იყო იმიტომ, რომ საზოგადოებას სწორად ვერ აუხსნა ამ კანონის ბუნება და არსი. თავისებურებად აუხსნეს სხვებმა – არასამოქალაქო ღირებულების მატარებელმა არასამთავრობო ორგანიზაციებმა. შედეგად მივიღეთ გაუგებარი ტიპის დეკლარაცია და გვაქვს კანონი, რომელიც ვერ მუშაობს და ვერ იმუშავებს, იმიტომ რომ მასში აღსრულების არანაირი მექანიზმი არ დევს. კიდევ ერთი მაგალითი – ძალიან სუსტი იყო სამოქალაქო საზოგადოება, როდესაც მან ვერ აუხსნა საზოგადოებას ელექტრონული მაიდენტიფიცირებელი საბუთების და ბიომეტრიული აღრიცხვიანობის არსი, რატომ არის ეს კარგი და რაში სჭირდება სახელმწიფოს და რატომ განავითარებს ეს საზოგადოებას. მაგრამ ვინც აუხსნა – აუხსნა ცუდად. მივიღეთ ის, რომ თურმე თუ „აიდი" ბარათს აიღებ, სამი ექვსიანი გამოიხატება და რქებიანი ფოტო დაიბეჭდება – ეს სჯერა საზოგადოების ნაწილს, იუსტიციის მინისტრის ჩათვლით, რომელიც საუბრობს, რომ სპეციალური პროგრამა დაიწერა, რათა სამი ექვსიანი გვერდიგვერდ არ მოხვდეს მაინდენტიფიცირებელ ნომრად. როცა სწორედ ასე იწყებს მთავრობა აზროვნებას, სამოქალაქო საზოგადოება უნდა იყოს მკვეთრი, მაგრამ სამოქალაქო საზოგადოება აბსოლუტურად ინერტული იყო. ინერტული იყო მაშინაც, როცა საქართველოს მთავრობამ და პარლამენტმა მიიღო მორატორიუმი უცხო ქვეყნის მოქალაქეებისთვის მიწის მიყიდვაზე. საკონსტიტუციო სასამართლოს მიერ მორატორიუმის გაუქმებასაც კი ვერ მიესალმა და დღეს, ვდგავართ ფაქტის წინაშე, რომ პარლამენტი კანონის მიღებას აპირებს. ვინ მძლავრობს ამ პროცესებში? არასამთავრობოები, რომლებსაც არ აქვთ სამოქალაქო ღირებულებები.

თქვენი აზრით, რატომ ხდება ასე და რატომ მძლავრობს სწორედ არასამთავრობოების ეს ნაწილი?

ზვიად ქორიძე
– დააკვირდით მთავრობის რიტორიკა როგორია – ამბობენ, რომ უსმენენ არასამთავრობო სექტორის წარმომადგენლებს, მაგრამ არ ამბობენ, რომ უსმენენ სამოქალაქო ღირებულებებს. ეს არასამთავრობო, პირობითად, დღეს შეიძლება იყოს ევრაზიის ინსტიტუტი, ხვალ მართლმადიდებელ მშობელთა კავშირი, ზეგ კიდევ სხვა და ა.შ.

მხოლოდ ეს არის მიზეზი?

ზვიად ქორიძე
– რა თქმა უნდა. ზემოთმოყვანილი მაგალითების შემთხვევებში მთავრობა ხდება ამ ჯგუფების თანამოაზრე, იმიტომ რომ ის ითვლის, ექვსი თვის შემდეგ რამდენ ხმას მოიტანს ყოველივე. რეიტინგი რამდენი პროცენტით გაიზრდება ერთი წლის შემდეგ, ორი წლის შემდეგ რა ბენეფიტს მიიღებს არჩევნებისგან. ის მარტივად ფიქრობს, ამიტომ, ჩემი აზრით, არ გვყავს დღეს მთავრობა, რომელიც გაატარებს აუცილებელ, მაგრამ არაპოპულარულ რეფორმებს და მიიღებს მაღალი ხარისხის სამოქალაქო სახელმწიფოს. ასეთი მთავრობა არც 5, 10, 20 წლის წინათ გვყავდა. ამიტომ სუსტდება სამოქალაქო ღირებულებები, პარალელურად ძლიერდება არასამოქალაქო ინსტიტუციების როლი. ვგულისხმობ ეკლესიას. სამოქალაქო ინსტიტუცია არ არის ეკლესია, მას თავისი ადგილი აქვს სეკულარულ საზოგადოებაში. სეკულარულ ნებისმიერ საზოგადოებაში, სადაც სამოქალაქო საზოგადოება არ შედის მასთან კონფლიქტში, არც ეკლესია უპირისპირდება სამოქალაქო საზოგადოებას. იმიტომ რომ ისინი თანხმდებიან, რომ სწორედაც თანასწორობა, პროგრესი, კონკურენცია არის ქრისტიანული წიაღიდან წამოსული ღირებულებები. სამოქალაქო ღირებულებები მოდის ქრისტიანული წიაღიდან – აი, ეს გაიაზრა ევროპამ, ამერიკის შეერთებულმა შტატებმა, საქართველოში ეს ჯერ არ გვაქვს გააზრებული.

მაშინ სად არის ღირებულებების მატარებელი სამოქალაქო საზოგადოება, რას აკეთებენ ისინი?

ზვიად ქორიძე
– ვისაც აქვს ეს ღირებულებები, მათი ხვედრითი წილი მცირდება და მცირდება. ძალიან საინტერესო მაგალითია ანტიდისკრიმინაციული კანონი – იყო მართლა კარგი კანონპროექტი, დაუპირისპირდა პოლიტიკური კლასი, სხვადასხვა არასამთავრობო ორგანიზაცია, რომელთაც არანაირი ღირებულებითი მიდგომები არ აქვთ, დაუპირისპირდა ეკლესია და საზოგადოება – მოქალაქეთა ნაწილი აღმოჩნდა დიდ გაუგებრობაში. იმ ადამიანების რაოდენობა, რომლებიც უჭერდნენ მხარს აღნიშნულ კანონპროექტს, იყო მცირე. როგორც რიგითი მოქალაქე კმაყოფილი ვარ, რომ ასეთი ჯგუფები არსებობს ქვეყანაში, არიან ადამიანები, რომლებიც იბრძვიან, მაგრამ სამწუხაროა, რომ ამ ადამიანები მარგინალიზება ხდება. როცა თავად მედია უნდა იყოს სამოქალაქო ღირებულებების მატარებელი, პირიქით, ამ ადამიანების მარგინალიზებას ცდილობს, როდესაც პოლიტიკური კლასი უნდა იყოს თანამედროვე და სამოქალაქო ღირებულებებზე ორიენტირებული, ისინიც ცდილობენ ამ ადამიანების მარგინალიზებას.

ბოლო ხანებში საკმაოდ აქტიურად ისმის არასამთავრობო ორგანიზაციების კრიტიკა, თქვენი აზრით, რა არის ამის მიზეზი?

ზვიად ქორიძე
– ძალიან ხშირად, როცა არასამთავრობო ორგანიზაციებს აკრიტიკებენ, არასოდეს გულისხმობენ მაგალითად მართლმადიდებელ მშობელთა კავშირს, ან ევრაზიის ინსტიტუტს და ა.შ. ძირითადად გაკიცხვის ობიექტები არიან ახალგაზრდა იურისტთა ასოციაცია, ჟურნალისტური ეთიკის ქარტია, საერთაშორისო გამჭვირვალობა - საქართველო და ასე შემდეგ. ხშირად მომისმენია კითხვა, თუ საიდან იღებენ გრანტებს ისინი. საზოგადოებისთვის ცნობილია იმ ფონდების შესახებ, რომლებიც გასცემენ გრანტებს – ფონდი „ღია საზოგადოება – საქართველო", ადენაუერის, ებერტის, ევრაზიის თანამშრომლობის ფონდები, ასევე სახელწიფოთაშორისი ფონდები ევროკავშირი, აშშ–ის საერთაშორისო განვითარების სააგენტო, აირექსი და სხვა. მათი ანგარიშები ღიაა. მაგრამ საიდან ფინანსდებიან ის ორგანიზაციები, რომელთაც აქვთ ფული, პერიოდულად ატარებენ აქციებს, აქვთ მაღალი ხარისხის ბეჭდური პროდუქცია...

თქვენი აზრით, საიდან აქვთ დაფინანსება?

ზვიად ქორიძე
– ჩემი აზრით, რუსეთიდან და მათი მიზანი არის სამოქალაქო ღირებულებების, სამოქალაქო კულტურის მოსპობა ქვეყანაში. მაგალითად, ააგორო კამპანია, თუ როგორ გაბედა ზურაბ ქარუმიძემ, დაეწერა რომანი, რომელიც მიმაჩნია თანამედროვე ქართული ლიტერატურის ერთ-ერთ საუკეთესო ნიმუშად; ამ კამპანიას დაუთმო საჯარო პლატფორმები და ამის შემდეგ საქართველოს მთავრობა მიიღებს გადაწყვეტილებას, არ დანიშნოს ელჩად ქარუმიძე, არადა, ორი კვირით ადრე გადაწყვეტილება მიღებული ჰქონდა. ეს რას ნიშნავს? სამოქალაქო საზოგადოებამ უნდა უთხრას მთავრობას, რომ ასეთი ქმედებით მან თავისუფალ აზროვნებაზე ცენზურა წაახალისა, რომ თანმიმდევრული არ არის მისი პოლიტიკური გადაწყვეტილებები და უფრო მეტიც, რომ ამით ანგრევს სამოქალაქო სხეულს. ასეთი გამოწვევები გვაქვს ქვეყანაში. დღეს, ჩვენ, დემოკრატიის დეფიციტი გვაქვს. თუ ვინმეს ჰგონია, რომ დემოკრატია არის უმრავლესობის ბატონობა უმცირესობაზე, ის არ არის სწორი. უფრო მეტიც, უმრავლესობა არ არის დემოკრატიაში უპირობო ლიდერი – ის ითვალისწინებს უმცირესობათა აზრებს. სამოქალაქო საზოგადოება ყველგან უმცირესობაში ხვდება. მე მახსოვს როგორი ტოტალური ბრძოლა ჰქონდა გამოცხადებული ევროპულ, განსაკუთრებულ ფრანგულ ინტელექტუალურ წრეებს, როდესაც ელცინმა შეიყვანა ჯარები ჩეჩნეთში. ისინი უმცირესობაში იყვნენ, სწორედ სამოქალაქო ღირებულებების გამო საუბრობდნენ, წერდნენ, გამოდიოდნენ ქუჩაში, მაშინ მიტერანის მთავრობამ ვერაფერი ვერ შეცვალა, მაგრამ ეს არის საფრანგეთის ღირსება, ეს აძლიერებს საფრანგეთს, ქმნის სახელმწიფოებრიობის ნიშნებს, თორემ მთავრობები მიდიან და მოდიან.

როგორ უნდა გახდეს სამოქალაქო საზოგადოება ქვეყანაში დომინანტი?

ზვიად ქორიძე
– ეს გრძელვადიანი პროცესია. სამოქალაქო ღირებულებები დეკრეტით ვერ გახდება დომინანტი. იგი ყალიბდება განათლებით და იმ ისტორიული მეხსიერების გააზრებით, საიდანაც მოდიხარ.

როგორ ატყობთ, დაიწყო ეს პროცესი...

ზვიად ქორიძე
– ძალიან ცუდად მიდის. მაგალითად 2 წლის წინათ, 2012 წელს იყო „ვეფხისტყაოსნის" პირველი გამოცემის იუბილე. საქართველომ ეს თარიღი არ აღნიშნა. მაშინ სააკაშვილის ხელისუფლება იყო, წლის ბოლოს ივანიშვილის მთავრობა მოვიდა. არცერთმა არ აღნიშნა იუბილე. აქაც ღირებულებათა საკითხს ვხედავ, ჩვენ „ვეფხისტყაოსანი" მიგვაჩნია ფეტიშად, არადა იგი არის თავისუფლების ძეგლი, როგორც კი „ვეფხისტყაოსნის" განხილვას ან სცენაზე დადგმას გეგმავ, გეუბნებიან, რომ ეს არ შეიძლება და არ უნდა მიეკარო. ის უნდა იყოს „მკვდარი" – სახლში 300 ცალი „ვეფხისტყაოსანი" უნდა იდოს და აქედან არცერთი არ უნდა იყოს გადაშლილი. „ვეფხისტყაოსანი" თავისი ბუნებით ანტიკლერიკალური ძეგლია, სწორედ კლერიკალურ ძალებს არ სურთ, რომ მისი იუბილე აღინიშნოს. ეს პრობლემაა. კიდევ ერთხელ გავიმეორებ, როცა ილია ჭავჭავაძის ასეთი საკრალიზება ხდება, პრობლემაა; როცა ქართული ენისა და ლიტერატურის გაკვეთილზე მე-10, მე-11, მე-12 კლასების მოსწავლეებს მასწავლებელი არ ავალებს, წაიკითხონ ილიას, ვაჟას, ნიკო ნიკოლაძის, დავით კლდიაშვილის წერილები და გაიაზრონ – პრობლემაა. ეკლესიის ცალკეული მღვდლები შედიან და ატარებენ გაკვეთილებს და ხდება სკოლის კლერიკალიზაცია. ასეთი სკოლა ვერ მოგცემს სამოქალაქო საზოგადოების პროდუქტს, ვერ მოგვცემს თავისუფალ მოქალაქეს. ამ კონტექსტში უნდა დაიწყოს საუბარი, ეს აუცილებელია.

თქვენ ისაუბრეთ სამოქალაქო საზოგადოებაზე და აღნიშნეთ, რომ იგი სუსტია, რასთან შედარებით?

ზვიად ქორიძე
– ძალიან სუსტია სამოქალაქო საზოგადოება და გაძლიერება სჭირდება. 2002 წელს გაცილებით ძლიერი იყო, ვიდრე 2012 წელს. 2002–2003 წლების მედიას თუ გადავავლებთ თვალს, დავინახავთ: პოლიტიკური ძალა, რომელიც მოდიოდა იმ დროს ხელისუფლებაში, სწორედ სამოქალაქო ღირებულებებით მოდიოდა. „10 ნაბიჯი თავისუფლებისვენ" – ასე ერქვა იმ დოკუმენტს, რომელსაც ნაციონალური მოძრაობა აფრიალებდა, ის ძალიან მნიშვნელოვანი დოკუმენტი იყო, მაგრამ 2012 წელს რომ ჩაგეხედათ იმ დოკუმენტში – იქიდან არაფერი არ შესრულებულა. იმიტომ რომ სამოქალაქო ღირებულებებს თვითონ ეს პარტია აცდა ხელისუფლებაში ყოფნისას. მან ერთი მხრივ, შეიძინა კლერიკალურ ძალებთან მებრძოლის იმიჯი, მაგრამ მეორე მხრივ, უზარმაზარ თანხებს ხარჯავდა ამ ძალებისთვის და ძალიან კარგად თანამშრომლობდნენ ერთმანეთთან. ეს პრობლემური საკითხი იყო.

2012 წელს სამოქალაქო საზოგადოება უფრო სუსტი იყო, ვიდრე 2002 წელს, მაგრამ უფრო დასუსტდა დღეს. 2002 წელსაც და 2012 წელსაც როდესაც პოლიტიკური ველი შეიცვალა, ადამიანებს გაუჩნდათ მოლოდინი - შეიცვალა გარემო და ახლა ხელისუფლებაში მოსულნი იზრუნებენ. 2002–2003 წელს მომისმენია, რომ მიშა არ გადათქვამს თავის დაპირებებს, ასევე მომისმენია 2013 წელს, რომ ბიძინას იმედი მაქვს. არ შეიძლება მხოლოდ ბიძინა ივანიშვილის იმედად იყოს დარჩენილი სამოქალაქო ღირებულებები. შეიძლება მას აქვს განცდა, რომ იგი არის სამოქალაქო ღირებულების მატარებელი მოქალაქე და იაზრებს სამოქალაქო ღირებულებებს, ანუ არის თანამედროვე მოქალაქე და არა უბრალოდ, „აიდი" ბარათის მფლობელი, მაშინ თავად უნდა ეძებდეს მოქალაქეებს ქვეყანაში და ერთად უნდა ძლიერდებოდეს სამოქალაქო საზოგადოება. კატასტროფაა, თუკი მას აქვს განცდა, რომ იგი არის სამოქალაქო ღირებულებების მატარებელი ერთადერთი ადამიანი.

შესაძლოა, ოპტიმისტურ სურათს არ ვხატავ, მაგრამ ოპტიმისტურად ვარ განწყობილი, რომ ხვალ და ზეგ – ეს შეიცვლება და მას არსებითად დღევანდელი 15–დან 25 წლამდე ახალგაზრდები შეცვლიან. მათში სამოქალაქო საზოგადოების ღირებულების მატარებელთა ხვედრითი წილი უფრო მეტია, ვიდრე უფროს თაობაში.

 
 
Close
 
  • მოგწონთ თუ არა საიტი?
  • რას შეცვლიდით ან დაამატებდით საიტზე?
  • ვის წარმოადგენთ?

 

FB like button
 
თბილისი 0171 / 26 მაისის მოედანი 2 / V სართული
ტელ (995 32) 2 365 675 / ფაქსი (995 32) 2 363 600
ელ. ფოსტა info@csogeorgia.org